|
Here
are a few samples of my literature:
This
is one of my earliest poems. It contains the same theme that most of my
work is based upon – how insensitive people are to others’ needs and
interests
Hungry
Birds and Children
When
the earth is covered white And
lakes are traps of silver,
Winter speaks like painted dreams –
Without the woe of hunger …
(Never a dead robin on a Christmas
card)
Mercy
is man’s amusement
As
he feeds the hungry birds:
“Wasn’t
this God’s intention?”
Is
his boast of loud mouthed words.
* *
* * *
* *
* * *
*
Death
drenched India in the sun -
Living
time in hated heat;
Jubilance
to them is water
And
to children rice is meat.
Man of mercy do not waste
People’s time with crumbs of bread,
For
whilst you dither payment
India’s race are falling dead!
Cefen
School’s success
(The Welsh version was written in the Swansea Valley dialect)
The gap in the wall that divides the two
yards in Cefen’s little school is something that people today don’t
understand.
I remember it as being one whole wall when I
was a lad. It was good,
however, that somebody eventually saw further than his nose and made a gap
for the children to go through. Its
wholeness before then was an obstacle for us to play freely, such as
fetching a ball from the other yard after it had been kicked over the
wall. I would say that the
reason for rising this daft wall in the first place was to separate the
children, for one of the play grounds was termed as being the ‘Girls’
Yard’ whilst the other was called the Boys’ Yard.
Nobody paid attention to this, for it was in
the Girls’ Yard that most of the children would usually play.
My personal explanation as to why this occurred is that it was next
to the entrance of the school, whilst the Boys’ Yard was also more
sheltered. It was far better
for the children, of course, to play out in the warmth than for the
shadows to hide them from the sun. The
only time the two yards were used was when we played “staffi”
and had to run around the school in order not to be caught by a long rope
of children.
Relating the history of the wall’s influence on the pattern of play in
the two yards is a far easier task than explaining as to why the children
of
Cefn Bryn Brain School
eventually proved to be so extremely successful.
Many are aware of the schools long list of
pupils that received their Doctorates within the same short space of time. Although numerous graduates immerged from the school of about
fifty children, it is also interesting to note that several others
eventually obtained positions of high responsibility in their work.
And I have a reason to believe as to why all this occurred.
No wall could possibly hide these pupils’
immense talent from their teachers’ eyes, for it was as obvious to them
as summer’s sunshine. These
gifted children were never kept in the shadows, for their education was
constantly supervised and nurtured by their caring mentors.
Although many might know of the kitchen that
came to Cefen School during the forties – the same period of time,
coincidently, as the graduates’ childhood.
Yet, how many were aware that these pupils already had another form
of nourishing facility at their disposal?
Yes, it existed in Miss Davies’ classroom – or Miss Davies the
teacher, as the entire village knew her – for there we were fed by
classical Welsh literature. I
am sure that the taste of that experience is still relished to this very
day.
What teacher would chose to give lessons on
the Mabinogi to children under eight years of age?
Yes, this is what Miss Davies decided to do, for I remember her
reciting to us those old Welsh folk stories.
I recall how once I was shaken after hearing the beautiful name of
Rhianon for the first time.
Some well known authors have immerged from
Cefen School. And I would say
that it was Miss Davies’ decision for children to hear standard
literature contributed towards lighting their flame.
Therefore, it is quite reasonable to believe that she inspired her
nephew Brian Martin Davies of Brynaman, who eventually was successful in
winning the crown twice at the National Eisteddfod. I still have vivid recollection of Brian visiting his Auntie
Annie at the house next but one to the school.
One must also mention Mr D.L. Jones, the
brilliant headmaster who contributed so much towards developing such a
successful school.
They say that one of the most important
aspects towards improving a child’s education is to allow him or her a
sense of responsibility. D.L.
certainly achieved that task in a most unexpected way.
Early in his career as a head master, he had
the idea of holding a bazaar in order to purchase new equipment for the
school. One of the first
items he bought with the money was a fret saw machine for the boys.
People today might think that this would be far too dangerous an
activity for young children. Yet, having made such a declaration, it must also be said
that this piece of machinery was one of the best items that ever entered
the school.
The boys soon became more disciplined in what
they were doing. If the blade
broke, then the boy sawing the wood at the time became responsible in
paying for a new one. And the
pennies in those days were very scarce for us lads.
Yes, we certainly had responsibilities in
those days. And that what
made me start to think as to why so many PhD’s came out of Cefen School
. . . with them all being boys.
The previous examples manifest the
teachers’ sincerity towards developing each child’s ability.
But is there any evidence that singularly high lights an
individual’s success at the school? I am sure that each child as his own story to relate, but
here is mine:
Something must have flashed in to Mr Jones’
mind for him to see that I could recite. I remember him showing me a programme, and suggesting that I
should compete at an eisteddfod to be held in the vestry of Cwmllynfell
Chapel. I was only ten at the
time and had never been before to an eisteddfod.
Therefore, why had he chosen me and not any other child in the
class? I had to listen to Mr
Jones, of course, especially as he had already given me the piece to
learn.
That was my first step as a competitive
elocutionist. But I wonder
would I still be doing so to day if it weren’t for my considerate
headmaster from Nant y Brain?
Yes, I still appreciate the little school’s
important contribution to my life. This I declare publicly whenever I appear on Wales’ stages
by being acknowledged as CEFNFAB.
(Cefnfab
top row fourth from left)
Llwyddiant
Ysgol y Cefen
(Yn
nhafodiaith Cwm Tawe)
Ma’r
bwlch yn y wal sy’n rhannu’r ddwy iârd yn ysgol fach y Cefen yn
rh’wpeth na ‘dyw pobol
heddi’ ddim yn ‘i ddîall. ‘Rwy’n
‘i chofio ‘n un wal gyfan pan ‘ro’n i’n grotyn.
On’ fe weta i un peth wrtho’ chi - diolch bo’ rhywun ‘di
gweld ymhellach na’i drwyn a ‘neud lle
i fynd drwyddi. ‘Ro’dd ‘i chyfanrwydd cyn hynny yn rhwystro chware’r
plant os ‘ro’n nhw am fynd yn rhwydd o un iârd i’r llall, fel
hercyd pêl ‘rôl iddi ga’l ‘i chico dros y wal.
Weten
i ta’r rheswm dros godi’r wal ddwl ‘ma yn y lle cynta’ o’dd i wahanu’r
plant, achos Iârd y Merched ‘ro’n nhw ’n galw un ohonynt a’r
llall yn Iârd y Bechgyn. ‘Do’dd neb yn neud sylw o hyn, achos yn Iârd y Merched
fydde rhan fwya’ o’r plant yn chware fel arfer.
Yr eglurhad am hyn o’dd ‘i bod hi nesa’ at fynedfa’r ysgol,
tra ‘ro’dd Iârd y Bechgyn yn fwy cysgodol.
‘Gwell gan y plant, wrth gwrs,
chware mas yng nghynhesrwydd yr haul na ca’l ‘u cwato oddi
wrtho. ‘Runig bryd fydde’r ddwy iârd yn ca’l ‘u defnyddio
o’dd pan ‘ro’n i’n chware staffi a gorffod rhyteg o amgylch yr
ysgol rhag ca’l yn dala ‘da rhaffed hir o blant.
‘Ro’dd
gweud hanes dylanwad y wal ar y chware yn y ddwy iârd yn beth ddicon
rhwydd i ‘neud, ond fe fydd e’n lot caletach i egluro pam fuodd plant
Ysgol Cefn Bryn Brain mor eithriadol o lwyddiannus.
Ma’
pawb yn gw’bod am y rhester hir o ddisgyblion yr ysgol a gafodd
ddo’thurieth o fiwn un cyfnod o amser.
Diddorol yw nodi ed bod y rhain,
yn ogystal â’r graddedigion di-ri a dda’th mas o ryw hanner
cant o blant yr ysgol, wedi mynd ‘mlân i ga’l swyddi o gyfrifoldeb
mawr. A ma’ ‘na le ‘da
fi gretu ‘mod i’n gw’bod pam i hyn ddigwydd.
Ni
alle’r ‘run wal gwato talent y disgyblion oddi wrth yr athrawon, achos
‘ro’dd e mor amlwg â
heulwen haf. Ac yn lle
‘i gatw yn y cysgodion, fe ddatblygwyd y ddawn nes iddo shîno ‘mlân
i oleuo eu dyfodol. Ie,
‘do’s ‘na ddim amh’ueth ta’r addysg gynnar a geson nhw yn yr
ysgol fach o’dd sail llwyddiant y plant hyn.
‘Falle
bo’ rhai ohonoch chi’n gw’bod i gegin gino ddod i Ysgol y Cefen yn
ystod y pedwardege - ‘run cyfnod ac adeg plentyndod y graddedigion.
On’ ‘sgwn faint ohonoch sy’ wedi sylweddoli bo’ ‘na gegin
arall yno ‘n barod. Ie,
honna o’dd yn bodoli yn nosbarth ffrwythlon Miss Davies - ne’ Miss
Davies y “teacher” fel ‘ro’dd pawb yn ‘i galw.
Miss Davies o’dd y sawl a
fwydodd ni gynta’ ‘da llunieth o lenyddieth clasurol y Cymry.
Profiad, ‘rwy’n siwr, ma’ llawer a fuodd o dan ei gofal yn
dal i flasu hyd y dydd heddi’. Pa
sawl athro sy’n dewis rhoi gwersi am y Mabinogi i blant llai nag wyth
mlwydd ôd? Do, fe wna’th Miss Davies hynny, achos ‘rwy’n
‘i chofio ‘n adrodd yr hen ‘storïe ac yn f’ ysgwyd wrth i fi glŵed
yr enw hyfryd ‘Rhiannon’ am y tro cynta’.
Ma’
‘na lenorion amlwg ‘di dod mas o ysgol y Cefen.
A fe weten i ta’ penderfyniad Miss Davies bo’ plant yn ca’l
clŵed llenyddieth safonol o’dd yn gyfrifol am gynnu’r fflam.
Felly mae ’n ddicon rhesymol i gretu taw hi ysbrydolodd ei nai
Brian Martin Davies o Frynaman, a enillodd ddwy goron yn yr Eisteddfod
Genedlîthol. Otw, ‘rwy’n
cofio Brian yn dod yn amal i’r tŷ nesa’ ond un i’r
ysgol i weld ei Anti Annie.
Rhaid
i ni bîdo anghofio’r prifathro disgler, D.L Jones, a ‘na’th cyment
dros ddatblygu’r ysgol, ac yn hyn o beth, wrth gwrs, llwyddiant ysgubol
y plant.
Ma’
nhw’n gweud ta’ un o’r pethe pwysica’ all blentyn ga’l tuag at
wella ‘i addysg yw elfen o
gyfrifoldeb. Rhaid ych chi
gyfadde’ ma’ peth caled iawn yw trosglwyddo hwnnw i gricin o blant.
Do, fe gyflawnodd D.L. y gamp – a hynny miwn ffordd hollol
annisgwyl.
Yn
gynnar yn ‘i yrfa fel prifathro, fe gafodd e’r syniad o gynnal “bazaar”
er mwyn prynu fwy o adnodde i’r ysgol.
Ac un o’r pethe cynta’ ‘na’th e ‘da’r arian o’dd
ca’l “fret saw machine” i ni’r cryts.
Falle fydde pobol heddi’ ‘n meddwl bod y fath beth yn rhy ddanjîris
i blant mor ifanc. On’ fe
weta i hyn wrtho chi, ‘na un o’r pethe gore dda’th miwn i ysgol
Cefen eriôd. Ddisgyblodd
hon y bechgyn i fod yn fwy gofalus o beth ‘ro’n nhw ‘neud.
Os dorre’r “blade”,
yna’r sawl o’dd yn llifo’r pren ar y pryd o’dd yn gyfrifol am
brynu un newydd. Ac ‘ro’dd y cinioce yn ystod yr adeg ‘ny yn brin ofnatw
i ni’r cryts.
Do,
fe gafon ni ‘gyfrifoldeb’ reit i wala.
A ‘na beth sy’n ‘neud i fi feddwl ‘na pam bo’ shwd gyment
o Ph dîs wedi dod mas o Ysgol y Cefen . . . Ie, a hwythe i gyd yn fechgyn.
Ma’r
enghraifftie blaenorol ‘di dangos diffuantrwydd yr athrawon i ddatblygu
gallu pob plentyn. On’ beth
am dystioleth llwyddiant unigolion yr ysgol?
‘Rwy’n siwr bo’ gan bob plentyn ei stori ei hun - ond dyma yw
f’ un i:
Rhaid
bo’ Mr Jones wedi ca’l fflach o r’wle a gweld ‘mod i’n gallu
adrodd. ‘Rwy’n ‘i gofio
fe‘n dangos rhaglen, gan awgrymu ddylswn gystadlu ar yr adrodd yn
‘steddfod festri Capel Cwmllynfell.
‘Ro’n i bryd hynny ‘n ddeg ôd a heb fod miwn ‘steddfod eriôd
o’r blân. Pam, felly,
‘na’th e ‘newish i yn ots nag unrhyw blentyn arall yn y dosbarth?
Rhaid, wrth gwrs, o’dd gwrando ar Mr Jones, ‘n enwetig
ac ynte ‘di roi’r darn i fi ddysgu.
A
dyna o’dd ‘y ngham cynta’ fel adroddwr cystadleuol.
On’ ‘sgwn i a fydden i ‘di mynd ‘mhlân i ‘neud ‘ny heb
ysbrydolieth fy mhrifathro ystyriol o Nant y Brain?
Otw,
‘rwy’n dal i werthfawrogi’r
cyfraniad pwysig ‘na’th
yr ysgol fach ar ‘y mywyd. Gwnaf hyn yn gyhoeddus pryd bynnag
ymddangosaf ar lwyfanne Cymru trw’ ca’l
‘y nghydnabod ‘da’r enw’r CEFNFAB.
The
following Welsh poem is about the San Fagan Folk Museum in Cardiff, and
adopts the same theme which is included in much of my other poetry. It relates the fear that people are becoming indifferent to the
culture and customs of their country. It won the chair at Llanuwchllyn in 2000 – one of the ‘Llên y
Llannau’ eisteddfodau
Amgueddfa
Werin Cymru
Gwrandewch
ar eiriau plwyfolion y gorffennol
yn atsain eu cennad
o stiwdio glywedol y cof.
Clustfeiniwch
am sylwadau pigog cydwybod, a chlywed iaith
hen werin anweledig San Ffagan
yn drwgdybio dyfodol
ein hunaniaeth Gymreig.
Teimlwch
gryndod trai amser
yn llusgo
ei neges grafog
yn ôl
i ddwnsiwn llwyd
yr ymennydd.
Gwrandewch!
A
fedrwch glywed eneidiau
yr hen frethyn cartre’
yn wylofain
rhwng meini’r muriau?
Synhwyrwch
gri eu harswyd
yn lletya
yn nistawrwydd anesmwyth
San Ffagan.
Gwrandewch
ar rwgnach yr ymadawedig
wrth grynhoi
yn anadl o leisiau atgofus
dan nenfwd to gwellt
Nant Wallter.
A
fedrwch glywed
rhai o werinwyr anghofiedig
yr echdoe
yn datgan eu barn
yn efail Llawr-y-glyn?
Gwrandewch
ar eu llef
yn hollti’r tawelwch
rhwng curiadau cyson
y
pedoli.
A fedrwch synhwyro
achwyniadau
hen drigolion San Ffagan
yn mynegi eu barn
ar fainc rheithgor
yr isymwybod
ein bod yn euog
o ddiystyru Cymreictod
ein hachau
diwylliedig
trwy fabwysiadu
difaterwch gwag ein byd?
A
fedrwch annog eich dychymyg
i glywed
achwyniadau hoelion wyth
y cynefinoedd gwerinol, cyn gweld eu hwynebau
yn toddi
i liw llwyd
y meini?
A
tybed
pa un o ysbrydion Beca
fydd yn herio
eneidiau clwc y dyfodol
trwy ddod allan o feini
Tolldu Penparcau
â
phicell yn ei law?
Pwy
o blith y genhedlaeth newydd
fydd yn gwresogi’r meini
â thân
emynau Pantycelyn
yng nghapel Pen-Rhiw,
neu
a fydd dieithrwch eu cainc
yn tagu’r geiriau?
Yfory
pa Gymro
a dagrau yn ei lygaid
fydd yn cylchdroi’n hiraethus
o amgylch
muriau anghofiedig y werin, gan lusgo ei ddwylo
yn annwyl
dros wyneb llychlyd
y meini?
Mae’r stori ganlynol - sydd
wedi ei hysgrifennu yn nhafodiaith Cwm Tawe, yn darlunio’r gymhariaeth
rhwng academig ac awdur uchel ei barch gyda glöwr cyffredin. Er bod byd o wahaniaeth rhwng eu gyrfaoedd, mae gwyleidd-dra’r
ddau gymeriad yn hynod o debyg. Trychineb
y stori yw bod cefndir y glöwr ym mhen hir a hwyr yn rhwystr rhag iddo sgwrsio â’i arwr.
The following Welsh story
‘Cyfell’ (friend), written in the Swansea Valley dialect, depicts a
highly respected author and academic being compared alongside an ordinary
coal miner. Although their occupations are vastly different, both
men’s sense of humbleness characterises them as being remarkably
similar. The tragedy of the story is that the miner’s background
eventually proves to be an obstacle in him not being able to communicate
with his hero.
Cyfell
(Yn nhafodiaith Cwm Tawe)
A ‘dych ‘di
‘styried pa mor wag yw b’wyd ar brytie? Dyna beth dda’th
i fy meddwl inne ed unwaith pan golles olwg ar gyfell, a hwnnw – heb yn
w’pod i fi – ‘di bod yn rhan o ‘m’wyd erio’d. A
‘na be’ sy’ heddi’ yn galed i fi dderbyn, sef bod y
berthynas rhwng ni’n dou ‘di ga’l ei br’wa’n wfflon cyn
iddi ga’l cyfle i ddechre. Ond beth sydd yn rhoi’r halen yn y
clwy’ yw bod y cyfan ‘di digwydd heb unrhyw fai arno ni o gwbwl.
‘Steddfod Genedlîthol
Trenewydd ‘na pryd o’dd hi. Ie, ‘rwy’n cofio’r
achlysur yn nêt, achos ‘na’r tro cynta’ erio’d i fi fentro lan
tsha’r “North” ar gefen motor beic. Pan weles wynepe
gofitus y cymdocion wrth i fi atel Cwm Tawe ar fy nwy whîl, ‘llech chi
dyngu ‘mod i ‘di gweud ta’ lan i’r “North Pole” ‘ro’n
i’n mynd. Ond wrth i’r beic bach bwffian ei ffordd lan dros
Fanne Brycheiniog, ac awyr iach cefen gwlad yn llïo ‘ngwyneb yn lle
lluwch mân y glo, fe dîmles fod ‘na addewidion mawr yn fy sefyll dros
y gorwel.
Ma’ pai dyn sy’ tan
ddîar yn cw’mpo os ‘dyw e ddim yn gwîtho ar y glo; ac wetyn
‘do’n i ddim yn ennill rhyw l’wer ‘rôl i fi dderbyn clatshen yn y
ffas. ‘Na pam ‘ro’dd hi’n rhaid i fi fod mor garcus ag arian
os ‘ro’n am ga’l unrhyw fath o bleser mâs o fywyd - fel mynd i’r
“National” am w’thnos. Do, fe ddotes ddicon naill ochor i dalu
am betrol yr Honda bach, gyda ‘chydig o docins dros ben ed i ‘nghatw i
miwn bwyd. Cretwch fi ne’ bîdo, ond i goliyr a fratodd y rhan
fwya’ o’r flwyddyn tan ddîar o olwg haul, ‘na beth o’dd ‘i
nefo’dd fawr : w’thnos o wylie miwn tent yn yr eisteddfod
genedlîthol. Ac fel wetes i’n barod : ‘addewidion mawr yn f’
aros’.
‘Llen i ddim â
fforddio mynd i’r dramâu ‘da’r nos, achos dim ond gwŷr cefnog
fel pobol miwn banc ne’ athrawon ac ati o’dd yn gallu ‘neud ‘ny.
Ac yna pan gefes gynnig ticed am ddim i weld y ddrama ‘Patagonia’,
feddyles ‘mod i ’di ca’l gwahoddiad swyddogol i ben bwrdd y
“Mimosa”. Rhaid ta’ dyna’r ffordd
‘ro’dd y Cymry ‘u hunen yn tîmlo wrth i’r long fynd â nhw mâs
draw dros y don i’r “promised land” . . . Ie, yn gwmws ‘run
profiad a ges i pryd hynny - ‘mod inne ed yn ca’l y cyfle i rannu un
o’u haddewidion nhw!
Fel wetes i’n barod,
bach iawn o gyfle ‘ro’n i’n ca’l i weld drama – ‘n
enwetig un dda. A wetyn ‘llwch chi ddîall ‘y nhîmlate yn nêt
wrth i fi ishte yn gyffwrddus y noson honno yn n’uadd fawr yr Hafren.
‘Na lle ‘ro’n i’n dishgwl yn ofalus ar bopeth o’dd yn cymryd lle
ar y llwyfan. Cofio’r gofal ‘ro’dd y cyfarwyddwr ‘di cymryd.
Gweld y llong yn mynd mâs wrth iddi atel y lan, ac yna newid ‘i shâp
wrth iddi ddod ‘nôl miwn o’r ochor arall. ‘Llwch weud i’r
profiad fod yn shiglad i goliyr bach fel fi, er ‘ro’dd hi’n amhosib
cymharu’r cyffro hwn a beth ddigwyddws wetyn yn ystod y ddrama.
Ie, ‘ro’n i miwn
arall fyd reit i wala. Rhywun a o’dd yn eiddgar i weld holl
ryfeddote’r theatr – nes i’r pleser ‘ny ga’l ‘i fr’wa ‘n
sytyn!
‘Do’s dim byd yn
wa’th ‘da fi na chl’wed rhywun yn wilia miwn drama – ‘n enwetig
menyw yn clepran y tu ôl lle ‘rwy’n ishte. Chi ‘di gweld llyced
clacw’dd cyn i fe ych pigo? Wel weten i ta’ dyna’n gwmws fel
‘ro’dd fy rai i’n dishgwl pryd ‘ny wrth droi i weld pwy o’dd yn
‘strwa fy noson. ‘Llwch chi ddîall, fi’n siwr, i ‘ngolwg
ddishgyn gynta’ ar wyneb y person o’dd yn ishte nesa’ i’r sawl
o’dd yn ‘staplan ar y t’welwch.
O ddishgwl ‘nôl ar y
sefyllfa heddi’, ‘dw i ddim yn gw’pod pwy gafodd y sioc fwya’ –
fe ne’ fi? Gŵr parchus ei olwg. Un o wŷr mwya’
adnabyddus y wlad, os ga’ i ‘weud; a finne, fforshêm, yn trochi’r
dyn wrth ‘i watwar mor gas â’n lyced. Wetws e ddim byd, chware
teg – na’r glepren o’dd yn ishte wrth ‘i ochor. ‘Rwy’n
cretu ‘u bod nhw ‘di ca’l gormod o shiglad wrth ‘y ngweld i
yn eu llygatu mor ffyrnig.
‘Ro’n i ‘di
anghofio’r cyfan am yr holl drafô nes da’th bore trano’th, er
cofiwch, ‘ro’dd y ddrama yn dal yn felys yn y co’.
‘Ro’dd hi’n
dd’wyrnod cymylog, os ‘dw i’n cofio ‘n iawn. Y rheswm dros
‘weud ‘ny o’dd ‘mod i ‘di taclu yn ‘y nhogs motor beic rhag
ofan ‘se hi’n dod i law. Ond ‘dw i ddim yn cofio i ni ga’l
‘run gawad serch hynny, er fe weta i un peth wrthoch chi, fe fuodd hi
boiti fod yn storom y diwrnod ‘ny yn Nhrenewydd. Hynny yw, ‘se
rhywun ‘di bod yn llai bonheddig a phenderfynu dechre coethan wrth iddo
‘ngweld i yno o’i fla’n e. ‘Sdim ishe i fi weud wrtho chi, wrth
gwrs, tuag at bwy ‘rwy’n cyfeirio? Ie, a phan gyrhîddes i
ga’r ‘steddfod, y bachan cynta’ weles i yn ei got barchus a’i
‘spectols bach du, o’dd e’.
‘Ro’dd
e’n sefyll ar y pryd wrth un o’r stondîne llyfre. Ac i weud y
gwir wrtho chi, ‘do’n i ddim yn gw’pod beth o’dd gweud wrth y dyn.
Achos wedi’r cyfan, y fenyw glebrog nesa’ ato fe yn y theatr o’dd ar
fai ac nid arno ni’n dou. A wetyn pwy ishe o’dd arno ni i
ddechre ymesgusodi at ein gilydd?
‘Dw i ddim yn gw’pod
beth o’dd yn rhyteg trw’ ‘i feddwl e ar y pryd wrth iddo weld rhywun
mor ddirân a fi yn dishgwl ar ddyn mor barchus â fe? Do, fe dîmles
fod ‘na orie ‘di mynd hîbo yn ystod ‘r amser prin hynny. Ne’
fel wetws awdur ‘Cyn Oeri’r Gwaed’ : ‘Rhyw eiliadau tragwyddol’.
Dyma o’dd y cyfle
na chefes i erio’d o’r bla’n. ‘Mod i o’r diwedd yn gallu
wilia ‘da rhywun pwysig . . . Na, ‘ro’dd e’n r’wpeth fwy na
hynny i fi, achos alle fe ‘di bod yn gyfell mawr, trw’ iddo shîno
peth o’i oleuni diwylliedig miwn i ‘fywyd du coliyr di-ddysg.
‘Do’n i ddim am ymddiheuro
wrth y ‘cyfaill’, achos fel wetes i’n barod ‘d’on ddim yn
gw‘pod beth ‘llen i ‘weud wrth y dyn bach. ‘Ro’n i ‘di
darllen bod ‘da fe fotor beic ed ‘slawer dydd, ac fel ‘ro’dd
hwnnw’n catw cwmni iddo fe rhwng pob polyn teligraff yn ystod rhyw
shwrne hir. ‘Llen i weud ta’ dyna’n gwmws beth o’dd atgofion
eisteddfodol yn golycu i fi wrth gripad ar ‘y mhenlinie yn y tywyllwch hîbo
pyst y ffas. Na, ‘do’n i ddim yn cretu bydde sôn am ei dîmliate
ar ben motor beic yn ddicon o esgus i fi ddechre wilia ‘da’r gŵr.
Ac un peth arall, o gofio’r ffordd iddo ddisgrifio’r peiriant bach,
‘ro’dd ‘da fe l’wer fwy o olwg ar hwnnw na beth fydde
fe tuag ato i – heb sôn am feddwl iddo fod yn gyfell.
Ond wrth i fi
sefyll o’i fla’n e’r diwrnod ‘ny, a dishgwl miwn i’w lyced,
‘llen i ddim â phîdo meddwl bod ‘na r’wpeth cyffredin iawn yn
perthyn i ni’n dou yn y bôn i neud ni’n gyfeillion. ‘Falle
ta’n hamgylchedd cynnar o’dd hyn? Ie, rhaid bod y tîmlad
o wacter mynyddig lle ges i ‘ngoti ar odre’r Mynydd Du, yn gwmws
‘run peth a fydde’n ‘i dwtsha fe wrth iddo ddishgwl draw dros
eangder Eryri. Ac eto, ‘ro’dd ‘na bellter ll’wer mwy yn
bodoli rhyngddo ni’n dou . . . Na, ‘llen i byth roi syniate miwn i îre
pert fel ‘ro’dd e’n gallu ‘neud, mwy nag alle fe naddu pâr o
go’d fel rhyw hen goliyr tan ddiar.
Ma’
nhw’n gweud ta’r ‘storom wîtha ‘llwch chi ga’l yw tyrfe a
llyched pan fydd ‘na ‘run diferyn o law yn dishgyn. Ie, tr’enu’
na ‘se hi ‘di bwrw y diwrnod ‘ny, achos ‘ro’dd ‘na ‘storom y
cythrel yn dechre berwi r’wle yno i. ‘Ro’dd y cyffro a dîmles
yn rolo yng ngwîlod f’ ened, ll’wer gwa’th na’r garreg ‘na a
dwcws f’ ana’l tan ddîar ‘rôl iddi ddod lawr ar ‘y nghefen.
Na, ‘dw i ddim yn cretu ‘lle ‘run coliyr godi’r pwyse o’dd yn
gwasgu arno i bryd hynny.
Do, fe â’th holl
addewidion yr eisteddfod i’r gwynt yn ystod y tawelwch llethol ‘ny.
‘Llwch ‘weud ta’r unig beth o’dd yn clymu ni’n dou o’dd diffyg
wilia ac nid bod yn gyfeillion. ‘Dw i ddim yn gw’pod amdano fe, ond fe
weta i un peth wrtho chi, dyna o’dd un o gyffroade mawr ‘y mywyd i.
Rhaid, wrth gwrs, am fod y sefyllfa ‘di mynd mor lletchwith, o’dd troi
‘nghefen ar f’ arwr distaw, swil, o Ryd‑ddu . . . Ie, ‘na pryd
rewodd ‘y ngwa’d inne ed.
Otw, ‘rwy’n dal
i dîmlo’r cyffro hwnnw heddi’, am iddo gyrra’dd lawr hyd at gyrn
‘y nhra’d. Tr’eni na chaffes i’r cyfle i’w adnabod
yn well cyn bo’ ni’n gorfod gwahanu, ontefe? Pwy a ŵyr, trw’ rannu ‘u profiade gwerinol, fe alle’r coliyr bach ‘di bod
yn gyfell mawr i ŵr y sbectol fach ddu?
Inspiration
How often has it been
said that despite severe hardships people have striven to unburden
themselves of the yolk of deprivation through afterwards succeeding in
life? Thus one could then ask the question does denial
eventually prove to be a form of inspiration?
Similar comparisons
can be made regarding Cefnfab’s continual struggle to receive any form
of learning. Education was always other people’s privilege. Life’s various quirks always seemed to deny him the opportunity to
learn. It could be said that when others decided he should become
miner, his whole soul must have cried out in despair. During that
time when his whole life was enveloped in darkness, little local
eisteddfodau lit a flame in his soul and extinguished the gloom. Attending, participating and listening to various adjudications at these
cultural events contributed towards replenishing his mind with knowledge. Then an unforeseen tragedy occurred – he got married at too young an
age. Could he have made such a decision by
thinking he could control his future destiny through structuring a new
pattern to his life? Sadly, this hope gradually decayed during
fourteen years of domestic upheaval. It was also during this time
that Cefnfab was made redundant through the closure of the colliery –
which completed the gloom. Yet, it should be said that some
benefits were salvaged from the marriage. Details of the marital
turmoil proved to be an influential force upon Cefnfab’s literature, for
he eventually won an eisteddfod crown by relating these experiences. His interest in writing must also have had a profound influence on one of
his sons, Anthony, who become an established author adopting the
same theme as his father within his novels.
A life-giving droplet
suddenly fell on Cefnfab parched land, whilst a new dawn of hope radiated
light in the darkness. Meeting his second wife soon proved to
be immensely influential, for the pattern of his life changed
dramatically.
Jean’s devotion to
support her husband gave him a new heart. She encouraged his earlier
desire to seek and gain more education. Then within a few years he
had taken ‘O’ and ‘A’ levels. After successfully
obtaining these, he entered Trinity College Carmarthen, eventually
gaining a B.A. degree with the Open University. Even these highly
praised achievements never really satisfied Cefnfab’s inner desire to
improve himself, for he soon sought successes in other fields of work.
(This is revealed in the other sections of this web site.) Yet
his real true aim in life is based on the experiences of his earlier
effort to survive in life and relate these to his own determination
of influencing others to also succeed.
Examples
of his influence upon others
|
Gurnos Soccer Team
winning the Pantyfedwen Urdd Welsh Cup three times. This picture was
taken in 1992 at the 'Vetch', Swansea City former football ground, with
Dai Davies Swans' and Wales' goalkeeper
Organised the Mari
Lwyd Group that presented this old Welsh folk custom in the Swansea Valley
for several years
Influenced the
Rhiwfawr Writers’ Group to publish their own book
|
 |
|